Kıdem tazminatı, 4857 sayılı İş Kanunu’nda değil, yürürlükten kaldırılmayan tek maddesiyle ayakta duran 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde düzenlenmiştir. Hesabın çekirdeği basittir: her tam hizmet yılı için 30 günlük ücret. Karmaşıklık üç noktadan doğar — hangi fesihlerin hak doğurduğu, hesaba esas ücrete nelerin dâhil olduğu ve her yıl güncellenen tavan sınırı. Bu üçü doğru kurulmadan yapılan hesap, tutarı sistematik biçimde eksik veya fazla gösterir. Kıdem tazminatı hesaplama işlemi de bütünüyle bu tek madde üzerinden yürütülür.
İçindekiler
Kıdem tazminatına hangi hâllerde hak kazanılır?
Her fesih kıdem tazminatı doğurmaz. 1475 m.14, hakkı doğuran sona erme hâllerini sınırlı olarak sayar:
- İşverenin haklı sebep dışında feshi — 1475 m.17/II’de gösterilen ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâlleri dışındaki fesihler.
- İşçinin haklı sebeple feshi — 1475 m.16 uyarınca yapılan fesih.
- Muvazzaf askerlik hizmeti — askerlik nedeniyle ayrılma.
- Emeklilik, yaşlılık veya malullük — bağlı bulunulan kurum veya sandıktan aylık ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma.
- Yaş dışındaki emeklilik şartlarının tamamlanması — sigortalılık süresi ve prim gün sayısı tamamlanarak kendi isteğiyle ayrılma (4447 sayılı Kanun’la eklenmiştir).
- Kadın işçinin evlenmesi — evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla sona erdirmesi.
- İşçinin ölümü — tazminat kanuni mirasçılara ödenir.
Kıdem Tazminatı Hesaplama: Hangi Ücret Üzerinden Yapılır?
Kural nettir: kıdem tazminatının hesaplanması son ücret üzerinden yapılır. İşçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında tazminat ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Yani hesap yıllara bölünmez, artan aylar ve günler de oranlanır.
Ücretin sabit olmadığı hâllerde — parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü — son bir yıllık süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ortalama ücret esas alınır. Son bir yıl içinde ücrete zam yapılmışsa, tazminata esas ücret işten ayrılma tarihi ile zam tarihi arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle hesaplanır.
Hesaba esas ücrete neler dâhildir?
Kıdem tazminatı çıplak ücret üzerinden değil, giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanır. 1475 m.14’e göre tazminata esas ücretin hesabında, ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.
Bu ölçüt, süreklilik taşıyan ve işçiye sağlanan menfaatleri kapsar; arızî ve tek seferlik ödemeler ise ayrı değerlendirilir. Uygulamada hesabın en çok tartışılan tarafı budur: hangi ödemenin süreklilik taşıdığı, ödeme kayıtları üzerinden ortaya konur. Bu nedenle kıdem tazminatı hesaplama sırasında bordro, banka kayıtları ve yan haklara ilişkin belgeler esas alınır.
Kıdem süresi nasıl hesaplanır?
İşçilerin kıdemi, hizmet akdinin kesintisiz devam etmiş ya da fasılalarla yeniden kurulmuş olmasına bakılmaksızın, aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştıkları sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır. Aralıklı çalışmalar bu nedenle birleştirilir.
İki sınır vardır. Birincisi, aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya ikramiye ödenmez; daha önce tazminatı ödenmiş dönem yeniden hesaba katılmaz. İkincisi, kıdem tazminatı ödenmesini gerektirmeyecek şekilde sona eren hizmet süreleri hesaba dâhil edilmez. İşyerinin devri hâlinde ise işçinin kıdemi işyeri veya işyerlerindeki hizmet sürelerinin toplamı üzerinden değerlendirilir.
Kıdem tazminatı tavanı nedir?
Tavan, hesabın sonucunu doğrudan sınırlayan kuraldır. 1475 m.14’e göre toplu sözleşmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanunu’na tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez.
Tavan, her hizmet yılı için ayrı ayrı uygulanır; toplam tazminata değil yıllık tutara sınır getirir. Rakam kanunla sabitlenmemiştir: memur maaş katsayılarına bağlı olduğu için yılda iki kez, ocak–haziran ve temmuz–aralık dönemleri için güncellenir ve Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın mali ve sosyal haklara ilişkin genelgesiyle duyurulur. Hesap yapılırken fesih tarihinde yürürlükte olan tavanın doğrulanması gerekir; bir önceki döneme ait rakamla yapılan hesap yanlış sonuç verir.
Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse ne olur?
1475 m.14 özel bir faiz türü öngörür. Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hâkim, gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. Bu, genel yasal faizden farklı ve işçi lehine bir düzenlemedir.
Kanun ayrıca işçinin mevzuattan doğan diğer haklarının saklı olduğunu belirtir. Kıdem tazminatından doğan sorumluluk şahıslara veya sigorta şirketlerine devredilemez; yükümlülük işverende kalır.
Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu mu?
Zorunludur. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1’e göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Kıdem tazminatı bu kapsamdadır.
Başvuru süre kaybettirmez: arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 m.3/17). Kıdem tazminatı bakımından son tutanaktan sonra işleyen özel bir dava açma süresi yoktur; duran zamanaşımı kaldığı yerden devam eder.
Büronun bu alandaki çalışması
Coşkun Hukuk Arabuluculuk Bürosu, işçilik alacaklarında taraf vekili olarak ya da Adalet Bakanlığı siciline kayıtlı arabulucu olarak görev alabilir; bu iki rol aynı dosyada birleşmez.
Taraf vekilliğinde kıdem tazminatı hesaplama çalışması şu adımlardan oluşur: fesih türünün kıdem tazminatı doğurup doğurmadığının belirlenmesi, giydirilmiş ücretin bordro ve banka kayıtları üzerinden ortaya konması, aralıklı çalışmaların birleştirilmesi ve fesih tarihindeki tavanın doğrulanması. Bu sayfada tavanın güncel tutarı yazılmamıştır; rakam dönemsel olarak değiştiği için hesap, fesih tarihinde yürürlükte olan resmî tutar üzerinden yapılır.
Resmî kaynaklar
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın özelliklerine göre hukuki görüş veya sonuç farklılaşabilir.