İşe İade Davası Şartları Nelerdir?

İşe iade davası, iş sözleşmesi feshedilen işçinin feshin geçersizliğinin tespitini ve işe döndürülmesini istediği davadır. Bu koruma her işçiye tanınmamıştır: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesi işyeri büyüklüğü, kıdem ve sözleşme türü bakımından üç eşik koyar. Üçü birden gerçekleşmezse dava açılamaz. Şartlar sağlansa bile süreler kısadır ve kaçırıldığında talep tümüyle düşer; bu nedenle fesih bildiriminin tebliğ tarihi dosyanın en kritik verisidir. İşe iade davası şartları, bu üç eşiğin bir arada gerçekleşmesine bağlıdır.

İşe İade Davası Şartları: Hangi Hâllerde Açılabilir?

4857 m.18/1 üç şartı birlikte arar. Bunlar sağlanırsa işveren, feshi geçerli bir sebebe dayandırmak zorundadır:

• Otuz veya daha fazla işçi — işyerinde çalışan işçi sayısı bu eşiğin altındaysa koruma uygulanmaz.
• En az altı aylık kıdem — kıdem hesabında Kanun’un 66. maddesindeki süreler dikkate alınır; yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz.
• Belirsiz süreli iş sözleşmesi — belirli süreli sözleşmeyle çalışanlar bu kapsamda değildir.
• Geçerli sebep bulunmaması — feshin işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmaması.

Altı aylık kıdem, aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesaplanır. İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa, işe iade davası şartları bakımından işçi sayısı bu işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre belirlenir; tek bir şubedeki işçi sayısına bakılmaz.

Hangi işçiler bu korumadan yararlanamaz?

4857 m.18’in son fıkrası bir grup çalışanı kapsam dışında bırakır: işletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ve yardımcıları ile işyerinin bütününü sevk ve idare eden ve işçiyi işe alma ve işten çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri. Bu kişiler hakkında 18, 19 ve 21. maddeler uygulanmaz.

Ölçüt unvan değil fiilî yetkidir. Bir çalışanın “müdür” unvanı taşıması tek başına kapsam dışı kalmasını gerektirmez; işletmenin veya işyerinin bütününü sevk ve idare edip etmediğine ve işe alma–çıkarma yetkisinin bulunup bulunmadığına bakılır. Bu nedenle görev tanımı, imza sirküleri ve fiilî uygulama dosyada belirleyici olur.

İşveren fesihte hangi usule uymak zorundadır?

4857 m.19 iki zorunluluk getirir. İşveren fesih bildirimini yazılı olarak yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin bir şekilde belirtmek zorundadır. Sözlü fesih ya da sebebi belirsiz bırakan bir bildirim, bu usul kuralına aykırıdır.

İkinci zorunluluk savunmadır: hakkındaki iddialara karşı savunması alınmadan bir işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesi, o işçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle feshedilemez. Ancak işverenin, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâllerini düzenleyen 25. maddenin II numaralı bendi şartlarına uygun fesih hakkı saklıdır.

Hangi sebepler geçerli sayılmaz?

4857 m.18/3 bazı olguları açıkça geçersiz sebep sayar. Bunlar arasında sendika üyeliği veya çalışma saatleri dışında ya da işverenin rızasıyla çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmak, işyeri sendika temsilciliği yapmak ve mevzuattan veya sözleşmeden doğan hakları takip ya da yükümlülükleri yerine getirmek için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak yer alır.

Listede ayrımcılık yasağı da vardır: ırk, renk, cinsiyet, medeni hâl, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş ve benzeri nedenler geçerli sebep oluşturmaz. Aynı şekilde kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek ve hastalık ya da kaza nedeniyle 25. maddedeki bekleme süresinde geçici devamsızlık da fesih sebebi yapılamaz.

Süreler nasıl işler?

İki süre arka arkaya işler. 4857 m.20/1’e göre işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Bu süre kaçırılırsa işe iade talebi düşer.

Arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir; taraflar anlaşırsa uyuşmazlık aynı sürede özel hakeme de götürülebilir. Arabulucuya başvurmaksızın doğrudan dava açılması sebebiyle dava usulden reddedilirse, kesinleşen ret kararının resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir.

İspat yükü kimdedir?

Kural işçi lehinedir: feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükümlülüğü işverene aittir (4857 m.20/2). İşveren, yazılı fesih bildiriminde gösterdiği sebeple bağlıdır ve yargılama sırasında yeni bir sebep ileri sürerek bunu değiştiremez.

İstisna, işçinin farklı bir iddiada bulunmasıdır: işçi feshin başka bir sebebe dayandığını ileri sürerse, bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Yargılama bakımından ayrıca bir hız kuralı vardır; dava ivedilikle sonuçlandırılır ve istinaf yoluna başvurulması hâlinde bölge adliye mahkemesi ivedilikle ve kesin olarak karar verir (m.20/3).

Dava kazanılırsa ne olur?

Feshin geçersizliğine karar verildiğinde işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşçiyi başvurusu üzerine işveren bir ay içinde işe başlatmazsa, işçiye en az dört, en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur. Mahkeme, feshin geçersizliğine karar verirken bu tazminat miktarını da belirler (4857 m.21).

Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en çok dört aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakları ödenir. Arabuluculuk aşamasında anlaşılırsa hesap farklıdır: 7036 m.3/13 uyarınca arabulucu ücretinin belirlenmesinde, işe başlatılmama tazminatı ile çalıştırılmadığı süre için ödenecek ücret ve diğer hakların toplamı, Tarife’nin İkinci Kısmı bakımından üzerinde anlaşılan miktar sayılır.

Büronun bu alandaki çalışması

Coşkun Hukuk Arabuluculuk Bürosu, işe iade dosyalarında taraf vekili olarak ya da Adalet Bakanlığı siciline kayıtlı arabulucu olarak görev alabilir; bu iki rol aynı dosyada birleşmez.

Taraf vekilliğinde ilk iş, işe iade davası şartları arasında sayılan üç eşiğin sağlanıp sağlanmadığının ve bir aylık başvuru süresinin dolup dolmadığının belirlenmesidir. İşçi sayısının aynı işkolundaki tüm işyerleri üzerinden hesaplanması ve işveren vekili istisnasının fiilî yetkiye göre değerlendirilmesi, kapsam dışı sanılan dosyaların kapsama girmesini sağlayabilir. Fesih bildiriminin yazılı olup olmadığı ve savunmanın alınıp alınmadığı da usul yönünden erken belirlenir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın özelliklerine göre hukuki görüş veya sonuç farklılaşabilir.