Vesayet hukuku, kendi işlerini görme gücü bulunmayan kişilerin kişiliğinin ve malvarlığının korunmasını düzenler. Bu alanın kaynağı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu‘nun 396 ve devamı maddeleridir. Aşağıda vesayet organları, kısıtlama sebepleri, vasi ve kayyım atanması ile vasinin yükümlülükleri özetlenmiştir. Vesayet davası, bu korumanın sulh hukuk mahkemesi kararıyla kurulduğu usul yoludur.
İçindekiler
Vesayet organları kimlerdir?
TMK m.396’ya göre vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır. Kamu vesayeti m.397 uyarınca iki daire eliyle yürütülür: vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. TMK m.403 vasi ile kayyımın görev alanını ayırır: vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukukî işlemlerde onu temsil etmekle yükümlüdür. Kayyım ise belirli işleri görmek veya malvarlığını yönetmek için atanır; vasiye ilişkin hükümler aksi belirtilmedikçe kayyım hakkında da uygulanır.
Vesayet Davası: Hangi Hâllerde Kısıtlama Kararı Verilir?
TMK m.404 uyarınca velâyet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Erginler bakımından kısıtlama sebepleri şunlardır:
- m.405: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini görememe, sürekli yardıma muhtaç olma ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma,
- m.406: savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme,
- m.407 (2/3/2024 tarihli değişiklikle): ceza infaz kurumunda bulunan ergin, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır; toplam beş yıl veya daha fazla ceza hâlinde isteği bulunmasa dahi kısıtlanabilir,
- m.408: yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık sebebiyle kişinin kendi istemi.
TMK m.409’a göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir; diğer sebeplerde kişi dinlenilmeden kısıtlanamaz. Kısıtlama kararı m.410 uyarınca kesinleşince ilân olunur ve iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez.
Vasi kimler arasından ve ne kadar süreyle atanır?
TMK m.413 uyarınca vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar; gereken durumlarda birden çok vasi atanabilir. Haklı sebepler engel olmadıkça m.414’e göre öncelikle eş veya yakın hısımlardan biri atanır; yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler gözetilir. Görev süresi m.456’da düzenlenmiştir: vasi kural olarak iki yıl için atanır, süre her defasında ikişer yıl uzatılabilir ve dört yıl dolunca vasi vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir.
Kayyım hangi hâllerde atanır?
TMK m.426, temsil kayyımı atanacak hâlleri sayar: ergin bir kişinin hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeple ivedi bir işini görememesi; bir işte yasal temsilcinin menfaatinin küçüğün veya kısıtlının menfaatiyle çatışması; yasal temsilcinin görevini yerine getirmesine engel bulunması. TMK m.427 ise yönetim kayyımı hâllerini düzenler; bir kimsenin uzun süredir bulunamaması, kişinin malvarlığını yönetme gücünden yoksun olması, bir terekede mirasçılık haklarının belli olmaması veya ceninin menfaatleri bunlardandır. TMK m.428 uyarınca ergin bir kişiye kendi isteği üzerine de kayyım atanabilir.
Yasal danışman hangi işlerde görev alır?
TMK m.429’a göre kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin bir kişiye, dokuz iş bakımından görüşü alınmak üzere yasal danışman atanır. Bunlar dava açma ve sulh olma; taşınmazların alımı, satımı ve rehnedilmesi; kıymetli evrak işlemleri; olağan yönetim sınırları dışında kalan yapı işleri; ödünç verme ve alma; ana parayı alma; bağışlama; kambiyo taahhüdü altına girme ve kefil olmadır. Aynı madde uyarınca kişinin malvarlığını yönetme yetkisi, gelirlerinde dilediği gibi tasarruf hakkı saklı kalmak üzere kaldırılabilir.
Vasi hangi işlemler için mahkemeden izin almalıdır?
TMK m.462, vesayet makamının izni gereken on dört hâli sayar. Bunlar arasında taşınmazların alımı, satımı ve rehnedilmesi; olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri; üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmeleri; dava açma, sulh olma ve tahkim ile yerleşim yerinin değiştirilmesi yer alır. TMK m.463’e göre bazı işlemlerde ayrıca denetim makamının izni de aranır; evlât edinme, bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi, ölünceye kadar bakma sözleşmeleri, mirasın kabulü veya reddi ile vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması bunlardandır. TMK m.465 uyarınca gerekli izin alınmadan yapılan işlem, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmaksızın yaptığı işlem hükmündedir.
Vasinin hesap verme yükümlülüğü nedir?
Atama kararının kesinleşmesi üzerine m.438 gereğince vasi ile vesayet makamının görevlendireceği bir kişi tarafından, yönetilecek malvarlığının defteri tutulur. TMK m.454’e göre vasi malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetmek, hesap tutmak ve her hâlde yılda bir defa hesabı incelemeye sunmakla yükümlüdür. Vesayet makamı m.464 uyarınca rapor ve hesapları inceler, kabul veya reddeder. Görevi sona eren vasi ise m.489 gereğince son raporu ve kesin hesabı vermek zorundadır.
Büronun bu alandaki çalışması
Büroda vesayet davası açılması, kısıtlama istemlerinin hazırlanması, sağlık kurulu raporu sürecinin takibi, vasi atanması ve değiştirilmesi istemleri ile kısıtlılığın kaldırılması başvuruları yürütülmektedir. Temsil ve yönetim kayyımı ile yasal danışman atanması ve kayyımın yetki sınırlarının belirlenmesi talepleri hazırlanır. TMK m.462 ve m.463 kapsamındaki işlemler için izin alınması, yıllık hesap ve rapor dosyalarının düzenlenmesi ve vesayet dairelerinin kararlarına karşı başvurular da bu kapsamdadır. Sivas sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemelerindeki vesayet dosyaları takip edilir. Mirasın kabulü veya reddi gündeme geldiğinde dosya, miras hukuku alanındaki çalışmayla birlikte ele alınır.